واعظی در خط آتش؛ مهدی واعظ خراسانی و روایت ایستادگی ایمان در مسجد گوهرشاد

نویسنده: دکتر فردین احمدی؛ مدیرمسئول انتشارات بین‌المللی حوزه مشق

مهدی واعظ خراسانی از آن دست روحانیانی است که نامش با «مسئولیت اجتماعی دین» گره خورده است؛ روحانی، محدث و واعظی که منبر را تنها جای موعظه فردی نمی‌دانست، بلکه آن را تریبونی برای دفاع از کرامت انسان، باور دینی و هویت فرهنگی جامعه می‌شمرد. او که در پنجم ربیع‌الاول ۱۳۷۰ هجری قمری، برابر با سال ۱۳۲۹ هجری شمسی، درگذشت، در حافظه تاریخی مردم خراسان و ایران، بیش از هر چیز با نقش‌آفرینی‌اش در واقعه مسجد گوهرشاد شناخته می‌شود؛ واقعه‌ای که نقطه عطفی در تاریخ تقابل دیانت مردمی با سیاست‌های تحمیلی عصر پهلوی اول به‌شمار می‌رود.

واعظ خراسانی در روزگاری می‌زیست که منبر، یکی از مهم‌ترین رسانه‌های اجتماعی جامعه بود. واعظان، پل ارتباطی میان معارف دینی و زندگی روزمره مردم محسوب می‌شدند و سخن آنان، نه‌فقط شنیده، بلکه باور می‌شد. در چنین بستری، مهدی واعظ خراسانی توانست با تکیه بر دانش حدیثی، بیان روان و شجاعت اخلاقی، جایگاهی ویژه در میان مردم و اهل دین پیدا کند. او از آن روحانیانی نبود که دین را به حاشیه زندگی اجتماعی ببرد؛ بلکه باور داشت دیانت، زمانی معنا می‌یابد که در متن دردها و مطالبات مردم حضور داشته باشد.

جایگاه حدیثی و علمی واعظ خراسانی، پشتوانه‌ای محکم برای فعالیت‌های تبلیغی او بود. او محدثی آشنا با منابع معتبر روایی و سنت وعظ شیعی بود و همین آشنایی، سخنانش را از سطح شعار و احساسات زودگذر فراتر می‌برد. منبر او، ترکیبی از روایت، تحلیل اخلاقی و فهم اجتماعی بود؛ به‌گونه‌ای که شنونده، هم با معارف دینی آشنا می‌شد و هم نسبت به مسئولیت‌های فردی و جمعی خود حساسیت پیدا می‌کرد.

واقعه مسجد گوهرشاد، نقطه‌ای است که نام مهدی واعظ خراسانی را در تاریخ معاصر ایران برجسته‌تر می‌کند. این واقعه، واکنشی مردمی و دینی به سیاست‌های فرهنگی تحمیلی حکومت وقت بود؛ سیاست‌هایی که با نادیده گرفتن باورهای مذهبی و سنت‌های ریشه‌دار جامعه، به‌دنبال تغییر اجباری سبک زندگی مردم بودند. در این میان، واعظان و روحانیان نقش مهمی در آگاهی‌بخشی و سامان‌دهی اعتراضات داشتند و مهدی واعظ خراسانی یکی از چهره‌های شاخص این جریان به‌شمار می‌رفت.

حضور فعال او در مسجد گوهرشاد، تنها یک موضع‌گیری سیاسی نبود؛ بلکه جلوه‌ای از فهم عمیق او از نقش دین در پاسداری از هویت و آزادی معنوی جامعه بود. او به‌خوبی می‌دانست که سکوت در برابر تحمیل، به معنای پذیرش تدریجی فرسایش باورهاست. از همین‌رو، با وجود هزینه‌های سنگین، جانب حق‌گویی و روشنگری را گرفت و نام خود را در شمار روحانیانی ثبت کرد که در بزنگاه تاریخ، مسئولیت‌گریز نبودند.

واعظ خراسانی در مقام واعظ، بیش از آنکه به دنبال تحریک هیجان باشد، بر بیدارسازی وجدان دینی تکیه داشت. سخن او، دعوت به خشونت نبود؛ بلکه فراخوانی بود به ایستادگی اخلاقی، حفظ حرمت‌ها و دفاع آگاهانه از ایمان. همین رویکرد سبب شد که منبرش، هم برای عوام قابل فهم باشد و هم برای اهل اندیشه، محترم و قابل اعتنا.

درگذشت او در سال ۱۳۲۹ شمسی، پایانی بود بر زندگی روحانی‌ای که دین را نه ابزار قدرت، بلکه پناه مردم می‌دانست. با این حال، میراث فکری و اخلاقی‌اش با مرگ خاموش نشد. یاد و نام او، در حافظه تاریخی خراسان و در روایت‌های مربوط به مسجد گوهرشاد، همچنان زنده است و به‌عنوان نمادی از پیوند دین، آگاهی و شجاعت اجتماعی یاد می‌شود.

امروز، بازخوانی زندگی و کنشگری مهدی واعظ خراسانی، اهمیتی دوچندان دارد. در جهانی که مرز میان دین اصیل و دین ابزاری گاه مخدوش می‌شود، توجه به الگوهایی از جنس او می‌تواند راهگشا باشد. او نشان داد که روحانیت، زمانی اعتبار اجتماعی می‌یابد که در کنار مردم بایستد، درد آنان را بشناسد و هزینه دفاع از باورها را بپذیرد.

بزرگداشت مهدی واعظ خراسانی، صرفاً یادآوری یک نام در تقویم تاریخ نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازاندیشی در نقش واعظ، محدث و روحانی در جامعه معاصر. او الگویی است از دینداری مسئولانه؛ دینداری‌ای که نه در انزوا معنا می‌یابد و نه در سازش بی‌هزینه، بلکه در حضور آگاهانه و اخلاق‌مدار در صحنه اجتماع.

بی‌تردید، پرداخت رسانه‌ای و پژوهشی به شخصیت‌هایی چون واعظ خراسانی، می‌تواند نسل امروز را با لایه‌ای کمتر گفته‌شده از تاریخ معاصر ایران آشنا کند؛ لایه‌ای که در آن، منبر، مسجد و ایمان مردمی، نقش‌آفرین تحولات بزرگ اجتماعی بوده‌اند. یادش گرامی و راهش الهام‌بخش حقیقت‌جویان باد.

روابط عمومی انتشارات بین المللی حوزه مشق