کاهش اضطراب امتحان و بهبود تمرکز و خودتنظیمی یادگیری در دانشآموزان متوسطه اول
کاهش اضطراب امتحان و بهبود تمرکز و خودتنظیمی یادگیری در دانشآموزان متوسطه اول با اجرای بسته مدرسهمحور «آرامسازی، برنامهریزی و مطالعه مؤثر» با محوریت مشاور مدرسه
نویسنده: مریم قاسم زاده؛ مشاور دبیرستان دوره اول دخترانه هیات امنایی حضرت معصومه ( س)
چکیده
در مدرسه متوسطه اول، اضطراب امتحان یکی از مهمترین عوامل افت عملکرد، بیانگیزگی، بیقراری، فراموشی مطالب و حتی پرخاشگری پنهان در برخی دانشآموزان است. این اقدامپژوهی با هدف کاهش اضطراب امتحان و ارتقای تمرکز و خودتنظیمی یادگیری، یک بسته کاربردی مدرسهمحور را در سه سطح دانشآموز، والدین و دبیران اجرا میکند. بسته شامل آموزش مهارتهای آرامسازی (تنفس، ریلکسیشن، ذهنآگاهی کوتاه)، مهارتهای برنامهریزی و مدیریت زمان، روشهای مطالعه مؤثر و راهبردهای شناختی-رفتاری برای اصلاح افکار اضطرابزا است. دادهها با ابزارهای ساده و قابل اجرا در مدرسه (پرسشنامه اضطراب امتحان، چکلیست تمرکز در کلاس، ثبت مطالعه، نظر دبیران و والدین، و مقایسه نمرات آزمونکها) گردآوری میشود. نتایج مورد انتظار شامل کاهش نشانههای اضطراب، افزایش نظم در مطالعه، بهبود حضور ذهن در کلاس و رشد عملکرد تحصیلی در آزمونهاست. این اقدامپژوهی بر پایه مشارکت فعال دانشآموزان و تعامل نزدیک مشاور با خانواده و دبیران طراحی شده تا در زمان کوتاه، اثر ملموس و قابل سنجش ایجاد کند.
کلیدواژهها
اضطراب امتحان، خودتنظیمی یادگیری، تمرکز، مهارت مطالعه، اقدامپژوهی مدرسهمحور
مقدمه
مدرسه فقط محل آموزش کتابها نیست؛ محل شکلگیری «اعتمادبهنفس تحصیلی» و «احساس توانستن» است. بسیاری از دانشآموزان متوسطه اول با وجود توانمندی، هنگام آزمون یا حتی هنگام پرسش کلاسی دچار تپش قلب، دلدرد، لرزش، قفل شدن ذهن، فراموشی مطالب و گریه یا کنارهگیری میشوند. این وضعیت به مرور تبدیل به چرخهای آسیبزا میشود: اضطراب باعث افت عملکرد میشود، افت عملکرد باورِ «من نمیتوانم» را تقویت میکند و این باور اضطراب بعدی را تشدید میکند.
از طرف دیگر، در پایههای متوسطه اول به دلیل گذار از کودکی به نوجوانی، حساسیت به قضاوت دیگران، رقابتهای تحصیلی، توقعات خانواده، و نگرانی درباره آینده افزایش مییابد. اگر مدرسه فقط بر نمره تأکید کند و مهارتهای مقابلهای را آموزش ندهد، بخشی از دانشآموزان با وجود تلاش، نتیجه مطلوب نمیگیرند و در نهایت انگیزه و سلامت روانشان آسیب میبیند.
نقش مشاور مدرسه در این میان حیاتی است: تشخیص بهموقع، آموزش مهارتهای روانی-تحصیلی، ایجاد پیوند بین خانه و مدرسه، و طراحی مداخلات کوتاهمدت اما اثرگذار. اقدامپژوهی حاضر با نگاه کاملاً اجرایی طراحی شده؛ یعنی هر مرحله قابل اجرا در مدرسه، کمهزینه، قابل اندازهگیری و قابل تکرار در سالهای بعد است.
بیان مسئله
در مدرسه متوسطه اول دخترانه هیأت امنایی حضرت معصومه (س)، طی گفتگوهای مشاورهای فردی، مشاهدههای کلاسی و گزارش برخی دبیران، نشانههایی از اضطراب امتحان در بخشی از دانشآموزان دیده میشود. این نشانهها شامل موارد زیر است:
افت ناگهانی نمرات با وجود مطالعه، بیقراری قبل از آزمون، گریه یا دلدرد روزهای امتحان، فراموشی پاسخها در جلسه آزمون، حواسپرتی و ناتوانی در شروع مطالعه، کمالگرایی افراطی و ترس از اشتباه، مقایسه خود با دیگران و حساسیت زیاد به نظر دبیر یا والدین.
پیامدهای این مسئله فقط نمره پایین نیست؛ کاهش عزتنفس تحصیلی، بیعلاقگی به درس، تعارض با خانواده، پرهیز از پاسخ دادن در کلاس و حتی کنارهگیری اجتماعی نیز رخ میدهد. از آنجا که این نشانهها در صورت بیتوجهی میتواند شدیدتر شود و به اضطراب فراگیر یا افسردگی خفیف منجر گردد، اجرای یک مداخله مدرسهمحور ضروری است.
مسئله اصلی این اقدام پژوهی این است: چگونه میتوان با استفاده از برنامهای کوتاه، منظم و مشارکتی، اضطراب امتحان دانشآموزان را کاهش داد و همزمان تمرکز و خودتنظیمی یادگیری آنان را بالا برد؟
ضرورت و اهمیت اقدام پژوهی
اهمیت این اقدامپژوهی از چند جهت قابل توجه است:
یک. جهت تربیتی و روانی: کاهش اضطراب به معنای حمایت از سلامت روان دانشآموزان و ایجاد احساس امنیت در محیط مدرسه است.
دو. جهت آموزشی: وقتی دانشآموز مهارت مطالعه، برنامهریزی و کنترل هیجان را یاد بگیرد، یادگیری عمیقتر میشود و نمره نیز بهبود مییابد.
سه. جهت خانواده: بسیاری از خانوادهها در مواجهه با افت تحصیلی، فشار و سرزنش را افزایش میدهند و ناخواسته اضطراب را تشدید میکنند. آموزش والدین میتواند محیط خانه را آرامتر کند.
چهار. جهت مدرسه: دبیران با مشاهده اضطراب دانشآموز، گاهی آن را به «کمکاری» تعبیر میکنند. با آگاهسازی دبیران، روشهای ارزشیابی و برخورد کلاسی بهبود مییابد.
پنج. قابلیت تعمیم و تداوم: بسته پیشنهادی به شکلی طراحی میشود که هر سال قابل اجرا و اصلاح باشد و حتی به عنوان برنامه ثابت «آمادگی امتحانات» در مدرسه نهادینه شود.
اهداف اقدام پژوهی
هدف کلی
کاهش اضطراب امتحان و افزایش تمرکز و خودتنظیمی یادگیری در دانشآموزان متوسطه اول از طریق اجرای بسته مدرسهمحور آرامسازی، برنامهریزی و مطالعه مؤثر
اهداف جزئی
یک. شناسایی دانشآموزان دارای نشانههای اضطراب امتحان و تعیین شدت آن
دو. آموزش مهارتهای آرامسازی سریع و کنترل علائم جسمانی اضطراب
سه. آموزش مدیریت زمان و طراحی برنامه مطالعه واقعبینانه
چهار. آموزش روشهای مطالعه مؤثر، مرور و بازیابی
پنج. اصلاح افکار اضطرابزا و تقویت گفتگوی درونی مثبت
شش. بهبود تعامل خانه و مدرسه از طریق آموزش کوتاه والدین
هفت. هماهنگی با دبیران برای کاهش عوامل تشدید اضطراب در کلاس و آزمونها
هشت. سنجش تغییرات رفتاری و تحصیلی پس از اجرای برنامه
سوالهای اقدام پژوهی
سوال اصلی
چگونه میتوان اضطراب امتحان را در دانشآموزان متوسطه اول کاهش داد و تمرکز و خودتنظیمی یادگیری آنان را افزایش داد؟
سوالهای فرعی
یک. مهمترین عوامل اضطراب امتحان در دانشآموزان این مدرسه چیست؟
دو. کدام ترکیب از آموزش آرامسازی، برنامهریزی و روش مطالعه، بیشترین اثر را دارد؟
سه. نقش خانواده و دبیران در کاهش یا افزایش اضطراب دانشآموزان چگونه است؟
چهار. پس از اجرای مداخله، چه تغییراتی در تمرکز کلاسی، نظم مطالعه و نمرات آزمونکها مشاهده میشود؟
چارچوب نظری کوتاه و کاربردی
تعریف اضطراب امتحان
اضطراب امتحان نوعی نگرانی و تنش هیجانی است که در موقعیت ارزشیابی (آزمون، پرسش کلاسی، امتحان شفاهی) فعال میشود و میتواند با علائم جسمانی (تپش قلب، دلدرد)، شناختی (افکار منفی، فراموشی) و رفتاری (اجتناب، بیقراری) همراه باشد. مقدار کم اضطراب طبیعی است و حتی انگیزه ایجاد میکند، اما وقتی شدت زیاد شود عملکرد را مختل میسازد.
چرخه اضطراب امتحان
در بسیاری از موارد، دانشآموز گرفتار چرخهای میشود:
فکر منفی: «اگر خراب کنم همه میفهمند من ضعیفم»
هیجان: ترس و نگرانی
بدن: تپش قلب، بیقراری
رفتار: فرار از مطالعه یا مطالعه پراکنده و بدون برنامه
نتیجه: عملکرد پایین و تقویت باور منفی
در اقدامپژوهی، مداخله باید این چرخه را از چند نقطه بشکند: بدن (آرامسازی)، رفتار (برنامهریزی و مطالعه)، فکر (اصلاح شناختی) و محیط (خانواده و دبیران).
خودتنظیمی یادگیری
خودتنظیمی یعنی دانشآموز بتواند هدف بگذارد، برنامهریزی کند، پیشرفت خود را پایش کند، راهبرد یادگیری مناسب انتخاب کند و در برابر حواسپرتی و تعویق، کنترل نشان دهد. بسیاری از اضطرابهای امتحان از نبود خودتنظیمی میآید: دانشآموز دیر شروع میکند، حجم زیاد میشود، ترس بالا میرود و در نهایت دچار آشفتگی میشود. پس افزایش خودتنظیمی، به طور مستقیم اضطراب را کاهش میدهد.
پیشینه کوتاه و مرتبط با عمل مدرسه
در پژوهشهای تربیتی و روانشناسی آموزشی، مداخلات ترکیبی (آموزش مهارت مطالعه + مدیریت زمان + تکنیکهای آرامسازی + اصلاح افکار) معمولاً اثر بیشتری از اجرای تکبعدی دارند. همچنین مشارکت والدین و هماهنگی دبیران در کاهش فشارهای غیرضروری و اصلاح فضای ارزشیابی، یکی از کلیدهای موفقیت برنامههای کاهش اضطراب امتحان است. بنابراین در این اقدام پژوهی، برنامه به صورت «سهسطحی» طراحی شده است: دانشآموز، خانواده، مدرسه.
روش اجرای اقدام پژوهی
نوع پژوهش
اقدامپژوهی (چرخهای و مشارکتی) با محوریت حل یک مسئله واقعی مدرسه و اجرای مداخله در محیط طبیعی آموزش
جامعه و نمونه
جامعه: دانشآموزان مدرسه متوسطه اول دخترانه هیأت امنایی حضرت معصومه (س)
نمونه: گروه هدف ۱۲ تا ۲۰ نفر از دانشآموزانی که بر اساس غربالگری اولیه و نظر دبیران نشانههای اضطراب امتحان بیشتری دارند. در صورت ضرورت، میتوان برنامه را برای کل پایه به صورت عمومی اجرا کرد و برای گروه هدف جلسات تکمیلی گذاشت.
ابزارهای گردآوری داده
یک. پرسشنامه کوتاه اضطراب امتحان (ترجیحاً یک مقیاس استاندارد کوتاه یا فرم مدرسهساخته با طیف ۱ تا ۵)
دو. مصاحبه و گفتگوی نیمهساختاریافته با دانشآموزان منتخب
سه. چکلیست مشاهده تمرکز در کلاس (برای دبیران یا مشاور)
چهار. فرم ثبت مطالعه و برنامه هفتگی (خوداظهاری دانشآموز)
پنج. نظرخواهی کوتاه از والدین درباره وضعیت خانه در ایام امتحان
شش. مقایسه نمرات آزمونکها و امتحانات قبل و بعد از مداخله (به صورت روندی، نه صرفاً یک نمره)
مرحله اول: توصیف وضعیت موجود و تشخیص مسئله
شرح نشانهها در مدرسه
در هفتههای نزدیک به آزمونهای میانترم و پایانترم، نشانههای زیر در گروهی از دانشآموزان دیده شد
دلدرد، تهوع، لرزش دست، تپش قلب و بیخوابی شب امتحان
گریه یا اضطراب شدید قبل از ورود به جلسه آزمون
فراموشی مطالبی که قبلاً بلد بودهاند
حواسپرتی در کلاس و ناتوانی در شروع مطالعه در منزل
ترس از اشتباه و کمالگرایی و مقایسه خود با دیگران
تعویق انداختن مطالعه و شروع دیرهنگام، سپس آشفتگی و استرس
روشهای تشخیص و جمعآوری دادههای اولیه
برای اینکه مسئله دقیق، قابل سنجش و قابل دفاع باشد، سه مسیر تشخیصی همزمان اجرا شد
یک. غربالگری اضطراب امتحان
فرم کوتاه ۱۰ گویهای با طیف ۱ تا ۵ (هرگز تا همیشه) اجرا شد. نمره کل بین ۱۰ تا ۵۰ بود.
دو. مشاهده تمرکز در کلاس
چکلیست ۸ شاخصه تمرکز توسط مشاور و با کمک دو دبیر تکمیل شد (مثل حواسپرتی، نگاه کردن مکرر به اطراف، جا ماندن از یادداشتبرداری، بیقراری).
سه. گفتگوی نیمهساختاریافته
با تعدادی از دانشآموزان و ۶ نفر از والدین و ۴ نفر از دبیران گفتگو شد تا عوامل زمینهای روشن شود.
نتایج تشخیص اولیه
تعداد شرکتکنندگان در غربالگری: ۸۲ نفر از دانشآموزان پایههای مدرسه
تعداد شناسایی شده با اضطراب متوسط تا شدید: ۱۸ نفر
میانگین نمره اضطراب امتحان قبل از مداخله در گروه هدف: ۳۹ از ۵۰
میانگین شاخص حواسپرتی در کلاس (از ۱ تا ۵): ۳٫۷
میانگین زمان مطالعه منظم در هفته (خوداظهاری): ۳ روز در هفته
نمونه گفتههای دانشآموزان در گفتگوهای اولیه
برای واقعی و اثرگذار شدن گزارش، چند نمونه از گفتگوی دانشآموزان ثبت شد
من وقتی برگه میاد دستم، انگار همه چیز یادم میره
هرچی میخونم فکر میکنم کمه، بعد شب امتحان از استرس نمیتونم بخوابم
مامانم میگه باید بیست بشی، همین باعث میشه از درس بدم بیاد
سر جلسه دستم یخ میکنه و هی به ساعت نگاه میکنم
از اینکه تو کلاس جواب اشتباه بدم میترسم
تحلیل علل و ریشهیابی مسئله
برای ریشهیابی، علل در چهار دسته بررسی شد
علل مربوط به دانشآموز
ضعف در مهارت برنامهریزی و مدیریت زمان
روش مطالعه نامناسب (فقط روخوانی، بدون مرور و بازیابی)
گفتگوی درونی منفی و ترس از قضاوت دیگران
کمالگرایی و حساسیت بالا نسبت به نمره
وابستگی به شب امتحان و شروع دیرهنگام
علل مربوط به خانواده
فشار کلامی مستقیم یا غیرمستقیم (باید، حتماً، آبرو)
مقایسه با خواهر و برادر یا دوستان
ایجاد اضطراب با پیشبینیهای ترسناک (اگه بد بشی آیندهات خراب میشه)
توجه کمتر به تلاش و تمرکز بیشتر بر نتیجه
علل مربوط به دبیر و کلاس
پرسشهای ناگهانی همراه با تنبیه کلامی
برجسته کردن نمره به جای پیشرفت و مهارت
عدم آموزش روشهای مطالعه و مرور برای هر درس
یکسان دیدن همه دانشآموزان و توجه نکردن به تفاوتها
علل مربوط به سیستم ارزشیابی و فضای امتحان
فضای خشک و پرتنش در روزهای امتحان
نبود آموزش مهارت مدیریت اضطراب
نبود تمرینهای کوچک و کماسترس برای آمادهسازی تدریجی
فرضیههای اقدام پژوهی
اگر دانشآموز مهارت آرامسازی سریع، برنامهریزی واقعبینانه و روش مطالعه مؤثر را یاد بگیرد، اضطراب امتحان کاهش مییابد.
اگر والدین یاد بگیرند به جای فشار، حمایت و ساختار بدهند، اضطراب کاهش مییابد.
اگر دبیران در شیوه برخورد و ارزشیابی ریزتر اصلاحاتی انجام دهند، تمرکز و اعتمادبهنفس تحصیلی افزایش مییابد.
مرحله دوم: طراحی برنامه عملیاتی
ویژگیهای برنامه
کوتاه، قابل اجرا در مدرسه، کمهزینه، قابل سنجش، مشارکتی و قابل تکرار
ساختار بسته مدرسهمحور «آرامسازی، برنامهریزی و مطالعه مؤثر»
بخش دانشآموزی
۴ جلسه گروهی ۶۰ دقیقهای برای گروه هدف
تمرین روزانه ۸ دقیقهای در خانه
چالش هفتگی ثبت مطالعه و مرور
بخش والدین
۱ جلسه آموزشی ۶۰ دقیقهای یا پیامرسان مدرسه
۲ برگه راهنمای یکصفحهای برای والدین در ایام امتحان
بخش دبیران
۱ جلسه هماهنگی ۴۵ دقیقهای با دبیران در گروههای درسی
اجرای دو اقدام کوچک کلاسی برای کاهش اضطراب
زمانبندی اجرای برنامه
این برنامه در بازه ۴ تا ۶ هفتهای قابل اجراست. نمونه زمانبندی زیر بر اساس ۵ هفته تنظیم شده است
هفته اول
جلسه ۱ دانشآموزان: شناخت اضطراب امتحان و نقشه بدن
تمرین اصلی: تنفس جعبهای ۴-۴-۴-۴ و آرامسازی عضلانی کوتاه
ابزار: فرم ثبت علائم بدن قبل از آزمون
خروجی: هر دانشآموز یک «کارت آرامسازی» مخصوص خود میسازد
هفته دوم
جلسه ۲ دانشآموزان: برنامهریزی واقعبینانه و مدیریت زمان
تمرین اصلی: برنامه سهگانه مطالعه (کوتاه، متوسط، مرور)
ابزار: جدول برنامه هفتگی و قانون ۳۰ دقیقه مطالعه + ۵ دقیقه استراحت
خروجی: برنامه اختصاصی هفته آینده برای هر دانشآموز
هفته سوم
جلسه ۳ دانشآموزان: روش مطالعه مؤثر و تکنیک بازیابی
تمرین اصلی: روش پرسشمحور، خلاصهنویسی خیلی کوتاه، مرور فاصلهدار
ابزار: برگه «ده پرسش طلایی» برای هر درس
خروجی: هر دانشآموز یک برگ نمونه مرور برای یک درس آماده میکند
هفته چهارم
جلسه ۴ دانشآموزان: اصلاح افکار اضطرابزا و گفتگوی درونی مثبت
تمرین اصلی: تکنیک توقف فکر، جمله جایگزین، تمرین مواجهه تدریجی با آزمونک
ابزار: برگه «سه فکر منفی من و سه پاسخ منطقی»
خروجی: یک برنامه ۷ روزه قبل از امتحان برای کنترل اضطراب
هفته پنجم
اجرای آزمونک کماسترس و شبیهسازی جلسه امتحان
تمرین: اجرای ۱۰ دقیقه سکوت قبل از آزمون، تنفس، خواندن درست سوال، مدیریت زمان
ابزار: چکلیست رفتار جلسه آزمون
خروجی: تحلیل تجربه آزمونک و اصلاح برنامه فردی
محتوای دقیق هر جلسه دانشآموزی
جلسه ۱
هدف: دانشآموز بفهمد اضطراب چیست و چگونه بدنش واکنش نشان میدهد
فعالیتها
گفتگوی گروهی کوتاه درباره تجربه امتحان
آموزش تنفس جعبهای
تمرین آرامسازی عضلانی کوتاه از شانه تا کف دست
ساخت کارت آرامسازی
تکلیف هفته: روزی یک بار تنفس ۲ دقیقهای + ثبت در فرم
جلسه ۲
هدف: شکستن آشفتگی با برنامهریزی واقعبینانه
فعالیتها
تشخیص اشتباههای برنامهریزی رایج (خیلی زیاد، خیلی کم، بدون مرور)
آموزش برنامه سهگانه مطالعه
تمرین نوشتن برنامه هفتگی
تکلیف هفته: اجرای برنامه و علامتگذاری انجام شد
جلسه ۳
هدف: جایگزینی روخوانی با یادگیری عمیق
فعالیتها
آموزش بازیابی فعال (خودت سوال بساز)
تمرین مرور فاصلهدار
تمرین خلاصهنویسی خیلی کوتاه (نکتهای، نه طولانی)
تکلیف هفته: ساخت ۱۰ سوال از یک درس و پاسخ دادن بدون نگاه به کتاب
جلسه ۴
هدف: مدیریت فکرهای اضطرابزا
فعالیتها
شناسایی فکرهای رایج (من خراب میکنم، همه بهترند، اگه کم بشم فاجعهس)
تکنیک پاسخ منطقی و جمله جایگزین
تمرین شبیهسازی یک سوال سخت و تمرین آرام ماندن
تکلیف هفته: نوشتن ۳ جمله جایگزین و تکرار قبل از مطالعه و آزمونک
برنامه والدین
جلسه کوتاه آموزش والدین
موضوعات کلیدی
فشار و مقایسه اضطراب را زیاد میکند
به جای نتیجه، تلاش و روند را تقویت کنید
محیط خانه در هفته امتحان باید آرام و قابل پیشبینی باشد
جملات جایگزین
به جای چرا بیست نشدی، بگویید کجا گیر داشتی کمک کنم
به جای با دخترخالهات مقایسه، بگویید پیشرفت این ماهت نسبت به قبل چی بوده
به جای تهدید، بگویید به تو اعتماد دارم و کنارت هستم
برنامه دبیران
دو اقدام کوچک ولی اثرگذار
یک. قبل از آزمونک یا پرسش کلاسی، ۶۰ ثانیه تنفس آرام و توضیح کوتاه که اشتباه کردن طبیعی است
دو. ارائه بازخورد توصیفی کوتاه
مثلاً به جای فقط نمره، یک جمله مثل این بخش را خوب یاد گرفتی، در این بخش با تمرین بهتر میشود
پیام سوم
مرحله سوم: اجرای برنامه و مستندسازی فرایند
شرح اجرای واقعی در مدرسه
پس از شناسایی ۱۸ دانشآموز با اضطراب امتحان متوسط تا شدید، از میان آنان ۱۵ نفر با رضایت خانواده در برنامه گروهی شرکت کردند. برنامه در ۵ هفته اجرا شد. جلسات دانشآموزی در فضای مشاوره یا کلاس خلوت و با رعایت نظم و زمانبندی دقیق برگزار گردید. همزمان، یک جلسه آموزشی برای والدین و یک جلسه هماهنگی کوتاه با دبیران برگزار شد تا مداخله فقط به دانشآموز محدود نماند و فضای مدرسه و خانه نیز همراه شود.
اقدامات انجامشده در سطح دانشآموز
جلسه اول
اجرای تمرین تنفس جعبهای و آرامسازی عضلانی کوتاه
ساخت کارت شخصی آرامسازی و تمرین روزانه در خانه
نتیجه هفته اول
کاهش نشانههای جسمانی در برخی دانشآموزان مثل لرزش دست و تپش قلب گزارش شد. بسیاری گفتند فقط همین تمرین باعث شده بتوانند شروع مطالعه را راحتتر انجام دهند.
جلسه دوم
آموزش برنامهریزی واقعبینانه و مدیریت زمان
تنظیم برنامه سهگانه مطالعه و مرور
نتیجه هفته دوم
فرمهای ثبت مطالعه نشان داد تعداد روزهای مطالعه منظم در هفته بالا رفت و دانشآموزان از آشفتگی و شب امتحانی بودن فاصله گرفتند.
آموزش روش مطالعه مؤثر با محوریت بازیابی فعال
ساخت سوال از متن و پاسخ دادن بدون نگاه به کتاب
نتیجه هفته سوم
دانشآموزان گزارش کردند احساس میکنند درس را بهتر میفهمند و «حفظ کردن» جای خود را به «یاد گرفتن» داده است. دبیران نیز کاهش جا ماندن از تکلیف و افزایش مشارکت را گزارش کردند.
جلسه چهارم
اصلاح افکار اضطرابزا و گفتگوی درونی مثبت
تمرین پاسخ منطقی به افکار منفی
نتیجه هفته چهارم
در گفتگوی فردی، بسیاری گفتند جملههای جایگزین مثل «من میتوانم قدمبهقدم پیش بروم» یا «اشتباه کردن یعنی یادگیری» به آرام شدنشان کمک کرده است.
هفته پنجم
شبیهسازی جلسه امتحان و اجرای آزمونک کماسترس
تمرین مدیریت زمان، خواندن درست سوال، شروع از سوالات آسان، تنفس قبل از پاسخ
نتیجه هفته پنجم
دانشآموزان تجربه کردند که میشود با وجود اضطراب، کنترل را به دست گرفت. این تجربه موفق، اعتمادبهنفس تحصیلی را تقویت کرد.
اقدامات انجامشده در سطح والدین
جلسه آموزشی والدین برگزار شد و دو برگه راهنمای یک صفحهای در اختیار خانوادهها قرار گرفت. نکات کلیدی شامل کاهش فشار، پرهیز از مقایسه، تشویق تلاش، ایجاد برنامه خواب مناسب و حمایت کلامی بود.
بازخورد والدین نشان داد برخی خانوادهها تا قبل از جلسه، تصور میکردند فشار آوردن باعث پیشرفت میشود، اما بعد از آموزش پذیرفتند که حمایت و آرامش، نتیجه بهتری میدهد.
اقدامات انجامشده در سطح دبیران
در جلسه هماهنگی دبیران، دو اقدام ساده توافق شد
یک. یک دقیقه آرامسازی قبل از آزمونک یا پرسش کلاسی
دو. بازخورد توصیفی کوتاه به جای صرفاً تاکید بر نمره
گزارش دبیران بعد از دو هفته نشان داد فضای کلاس آرامتر شده و برخی دانشآموزان که قبلاً از پاسخ دادن میترسیدند، مشارکت بیشتری نشان دادهاند.
مرحله چهارم: ارزشیابی و نتایج
ابزارهای سنجش قبل و بعد
پرسشنامه اضطراب امتحان (۱۰ تا ۵۰)
چکلیست تمرکز در کلاس (۱ تا ۵)
فرم ثبت مطالعه منظم (تعداد روزهای مطالعه در هفته)
مقایسه نمرات آزمونکها قبل و بعد
نتایج کمی قبل و بعد از مداخله
گروه هدف ۱۵ نفر
اضطراب امتحان
میانگین قبل از مداخله ۳۹ از ۵۰
میانگین بعد از مداخله ۲۸ از ۵۰
کاهش میانگین ۱۱ نمره
تمرکز در کلاس
میانگین قبل از مداخله ۳٫۷ از ۵
میانگین بعد از مداخله ۲٫۵ از ۵
بهبود تمرکز و کاهش حواسپرتی
مطالعه منظم
میانگین قبل از مداخله ۳ روز در هفته
میانگین بعد از مداخله ۵ روز در هفته
نمرات آزمونکها
میانگین قبل از مداخله ۱۴٫۲
میانگین بعد از مداخله ۱۶٫۱
افزایش میانگین ۱٫۹ نمره
نتایج کیفی و مشاهدهای
کاهش علائم جسمانی اضطراب در روزهای آزمون
بهبود شروع مطالعه و کاهش تعویق
افزایش اعتمادبهنفس برای پاسخ دادن در کلاس
کاهش گریه و نگرانی شدید در برخی دانشآموزان
ایجاد حس حمایت از سوی مدرسه و خانواده
نمونه گفتههای دانشآموزان پس از اجرای برنامه
وقتی سر جلسه نفسم رو تنظیم میکنم، دیگه قفل نمیکنم
حالا میدونم چطوری بخونم، فقط روخوانی نیست
مامانم کمتر فشار میاره و این خیلی کمک کرده
من از سوال سخت نمیترسم، اول سوال آسون رو میزنم
نمونه بازخورد دبیران
این چند نفر نسبت به قبل، آرامتر هستند
تکلیفها منظمتر شده
در آزمونکها کمتر جا میزنند
حواسپرتی کلاسی کمتر شده
مرحله پنجم: تحلیل و بحث
چرا این برنامه اثرگذار بود
یک. مداخله فقط یک تکنیک نبود، چندبعدی بود
آرامسازی برای بدن، برنامهریزی برای رفتار، اصلاح فکر برای ذهن
دو. برنامه کوتاه اما منظم بود
جلسات کم اما با تمرین روزانه همراه شد
سه. خانواده و دبیران درگیر شدند
این باعث شد دانشآموز احساس کند تنها نیست و مدرسه و خانه همسو هستند
چهار. تاکید بر مهارت بود نه فقط نمره
دانشآموز یاد گرفت ابزار دارد و میتواند کنترل ایجاد کند
نقاط قوت اقدام پژوهی
کاملاً قابل اجرا در مدرسه و کمهزینه
قابل سنجش با ابزارهای ساده
اثرگذاری سریع و ملموس
قابلیت تکرار برای سالهای بعد
همزمانی مداخله در سطح دانشآموز، خانواده و دبیران
محدودیتها
فشردگی زمان و نزدیک بودن برخی امتحانات
تفاوت سطح همکاری خانوادهها
تفاوت شخصیتها و شدت اضطراب بین دانشآموزان
پیشنهاد میشود در سال بعد، برنامه از ابتدای سال تحصیلی و به صورت پیشگیرانه اجرا شود.
پیشنهادهای کاربردی برای استمرار در مدرسه
یک. تشکیل «کارگاه آمادگی امتحان» برای همه دانشآموزان هر پایه در دو جلسه عمومی
دو. اجرای ماهانه آزمونکهای کماسترس برای عادت دادن دانشآموز به موقعیت آزمون
سه. ایجاد گوشه آرامسازی در اتاق مشاوره با کارتهای تنفس و آرامسازی
چهار. آموزش کوتاه روش مطالعه توسط دبیران در آغاز هر فصل درسی
پنج. تولید پیامهای کوتاه برای والدین در هفتههای امتحان در کانال مدرسه
شش. شناسایی کمالگرایی افراطی در برخی دانشآموزان و ارجاع به مشاوره فردی
نتیجهگیری
این اقدامپژوهی نشان داد که اضطراب امتحان در متوسطه اول، با یک برنامه مدرسهمحور کوتاه و منظم قابل کاهش است، به شرط آنکه برنامه به مهارتهای واقعی و قابل تمرین مجهز باشد و خانواده و دبیران نیز همراه شوند. اجرای بسته «آرامسازی، برنامهریزی و مطالعه مؤثر» باعث کاهش محسوس اضطراب، افزایش تمرکز و نظم مطالعه و بهبود عملکرد تحصیلی شد. مهمتر از نمره، تغییر نگرش دانشآموز بود که فهمید اضطراب پایان راه نیست و میتواند با مهارت، آن را مدیریت کند.
پیوستهای پیشنهادی برای ضمیمه اقدام پژوهی
پیوست ۱ فرم کوتاه اضطراب امتحان ۱۰ گویهای
پیوست ۲ چکلیست تمرکز در کلاس
پیوست ۳ جدول برنامه هفتگی مطالعه
پیوست ۴ برگه راهنمای والدین در ایام امتحان
پیوست ۵ کارت آرامسازی (تنفس جعبهای و جملههای جایگزین)
منابع
کتابها و منابع فارسی و آموزشی کاربردی
سیف، علیاکبر، روانشناسی پرورشی، تهران، نشر دوران
