هفت دی؛ سوادآموزی، آغاز عدالت فرهنگی و کرامت انسانی

هفت دی‌ماه، سالروز تشکیل نهضت سوادآموزی، تنها یادآور یک نهاد آموزشی نیست؛ این روز، نماد یک اراده تمدنی، یک تصمیم تاریخی و یک نگاه عمیق انسانی به مقوله «دانستن» است. روزی که در آن، سواد از یک امتیاز طبقاتی خارج شد و به حق همگانی تبدیل گشت؛ حقی که بدون آن، سخن گفتن از عدالت، پیشرفت و کرامت انسانی، تنها شعاری توخالی خواهد بود.

نهضت سوادآموزی، تجلی این باور است که جامعه بی‌سواد، جامعه‌ای خاموش است؛ جامعه‌ای که نمی‌تواند از حقوق خود دفاع کند، آینده‌اش را بسازد و در مسیر توسعه پایدار گام بردارد.

نهضت سوادآموزی؛ تصمیمی برخاسته از انقلاب فکری

فرمان تاریخی امام خمینی(ره) در هفتم دی‌ماه ۱۳۵۸ برای تشکیل نهضت سوادآموزی، تنها یک دستور اجرایی نبود؛ این فرمان، حاصل یک نگاه راهبردی به انسان، جامعه و تمدن بود. امام(ره) به‌درستی دریافته بودند که انقلاب اسلامی، بدون سواد عمومی، در معرض تحریف، انحراف و فرسایش قرار می‌گیرد.

سواد، در اندیشه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، نه فقط توانایی خواندن و نوشتن، بلکه ابزار آگاهی، خودشناسی، خداشناسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی بود. از همین‌رو، نهضت سوادآموزی، از ابتدا با روحیه جهادی، مردمی و فراگیر شکل گرفت و توانست در کوتاه‌زمانی، میلیون‌ها نفر را از تاریکی بی‌سوادی به روشنای آگاهی برساند.

سواد؛ زیربنای عدالت اجتماعی

هیچ جامعه‌ای بدون گسترش سواد، به عدالت واقعی دست نخواهد یافت. بی‌سوادی، همواره بستری برای فقر، تبعیض، سوءاستفاده و بازتولید نابرابری‌ها بوده است. نهضت سوادآموزی، با شکستن این چرخه معیوب، راه را برای مشارکت اجتماعی اقشار مختلف، به‌ویژه محرومان، هموار کرد.

زنانی که پیش از آن از ابتدایی‌ترین حقوق آموزشی محروم بودند، روستاییانی که صدایشان شنیده نمی‌شد، کارگرانی که امکان مطالبه‌گری نداشتند، با سوادآموزی به میدان اجتماع بازگشتند و به بازیگران فعال سرنوشت خود بدل شدند. این همان نقطه‌ای است که سواد، از آموزش فردی فراتر رفته و به کنش اجتماعی تبدیل می‌شود.

از سواد خواندن و نوشتن تا سواد زندگی

امروز، در جهانی که پیچیدگی‌های فرهنگی، رسانه‌ای و فناورانه هر روز بیشتر می‌شود، مفهوم سواد نیز نیازمند بازتعریف است. سوادآموزی دیگر صرفاً به الفبا محدود نیست؛ بلکه شامل سواد رسانه‌ای، سواد فرهنگی، سواد اقتصادی، سواد دیجیتال و سواد گفت‌وگو می‌شود.

نهضت سوادآموزی، اگر بخواهد همچنان زنده، پویا و اثرگذار بماند، باید خود را با نیازهای زمانه همسو کند و از آموزش مهارت‌های پایه زندگی غافل نماند. جامعه باسواد، جامعه‌ای است که بتواند تحلیل کند، انتخاب آگاهانه داشته باشد و در برابر موج‌های فریب و تحریف، ایستادگی کند.

نقش نهادهای فرهنگی و نشر در تداوم نهضت سوادآموزی

در این میان، نقش نهادهای فرهنگی، به‌ویژه ناشران، نویسندگان و فعالان حوزه کتاب، نقشی بی‌بدیل است. کتاب، همچنان اصیل‌ترین ابزار انتقال دانش، اندیشه و تجربه انسانی است. هر کتاب خوب، یک کلاس درس است و هر صفحه آگاه‌کننده، گامی در مسیر سوادآموزی عمیق‌تر.

انتشارات، زمانی می‌توانند رسالت اجتماعی خود را به‌درستی ایفا کنند که کتاب را نه کالایی تجملی، بلکه ضرورتی فرهنگی بدانند. تولید آثار متناسب با نیاز جامعه، توجه به گروه‌های سنی مختلف، ساده‌نویسی آگاهانه و پرهیز از نخبه‌گرایی افراطی، از مهم‌ترین وظایف نشر در امتداد نهضت سوادآموزی است.

سواد؛ سرمایه راهبردی آینده ایران

در عصر جنگ شناختی و بمباران اطلاعاتی، سواد به مهم‌ترین سرمایه راهبردی کشورها تبدیل شده است. ملتی که بتواند درست بخواند، درست بشنود و درست تحلیل کند، شکست‌ناپذیر خواهد بود. نهضت سوادآموزی، اگر با نگاه آینده‌نگرانه تقویت شود، می‌تواند ایران را در برابر بسیاری از تهدیدهای نرم بیمه کند.

امروز بیش از هر زمان دیگری، به سواد اخلاقی، سواد مسئولیت‌پذیری و سواد گفت‌وگوی اجتماعی نیازمندیم؛ سوادی که جامعه را از افراط، تفریط، قضاوت‌های شتاب‌زده و خشونت کلامی دور کند و مسیر هم‌افزایی و همدلی را هموار سازد.

هفت دی، یک روز در تقویم نیست؛ یک اندیشه زنده است. یادآور این حقیقت که آموزش، بنیان هر تحول پایدار است و هیچ توسعه‌ای بدون سواد، معنا نخواهد داشت. نهضت سوادآموزی، میراثی گران‌بهاست که حفظ و روزآمدسازی آن، وظیفه‌ای ملی و همگانی است.

اگر امروز از آینده‌ای روشن، جامعه‌ای آگاه و نسلی مسئول سخن می‌گوییم، باید بیش از پیش به سواد و آموزش به‌عنوان ریشه همه این آرمان‌ها توجه کنیم. هفت دی، تلنگری است برای بازگشت به این اصل بنیادین:
ملتی که می‌خواند، می‌ماند؛ ملتی که می‌نویسد، تاریخ می‌سازد.

دکتر فردین احمدی
مدیر مسئول انتشارات بین‌المللی حوزه مشق
پژوهشگر و مدرس دانشگاه